web hosting

domain names

photo sharing


Il Bellum Poenicum di Nevio

 


CN. NAEVI
BELLI POENICI FRAGMENTA - LIBER I

1. Nouem Iouis concordes filiae sorores


“Nove figlie di Giove, concordi sorelle”

COMMENTO:

Se davvero siamo di fronte ad un'invocazione -e quindi novem filiae è da intendersi come un vocativo- questo verso appartiene probabilmente al proemio dell'opera (non ci sono elementi tali che possano renderci certi che esso costituisca addirittura l'incipit del poema). I grammatici lo citano come testimonianza della struttura "esemplare", canonica del saturnio. Il saturnio è costituito appunto nella sua forma "esemplare" da due cola di differente andamento ritmico (successione di una tetrapodia giambica catalettica e di una tripodia trocaica acatalettica: dunque un verso asinarteto, ovvero "sconnesso" in quanto formato da due cola di andamento ritmico contrario, ascendente il primo, discendente il secondo). Il verso rivela un'evidente imitazione, di carattere allusivo, del proemio della Teogonia di Esiodo. Scevola Mariotti (Il Bellum Poenicum e l'arte di Nevio, Roma, Signorelli, 1955, pp.53-56) ha dimostrato che il saturnio di Nevio costituisce un interessante esempio di contaminazione dei vv. 76 e 60 del proemio esiodeo.

L'autore latino, con un procedimento che evidenzia la dimensione dotta, alessandrina, del suo fare poetico, "traduce" con un saturnio l'esametro del v.76 del proemio della Teogonia e)nne/a qugate/rej mega/lou Dio\j e)kgegaui=)ai inserendo in esso un termine (concordes = o(mo/fronaj proveniente dal vicino verso 60 h(\ d' e)/tek' e)nne/a kou/raj o(mo/fronaj, h(=?sin a)oidh\).

Non sfugga, a livello di stile, l'omeoteleuto che caratterizza le parole poste alla fine di ciascun colon: il legame fonico, oltre a sottolineare la solidarietà sintattica dei due segni, svolge, anche in questo saturnio come in altri, la funzione di vero e proprio legame dell'unità strutturale del verso, a cui certo non contribuisce la divisione in cola dall'opposto andamentoritmico.

2. Gell. XVII 21, 45 eodemque anno [519 a.u.c. 235 a.Ch.n.] Cn. Naeuius poeta fabulas apud populum dedit, quem M. Varro in libro de poetis primo stipendia fecisse ait bello Poenico primo idque ipsum Naeuium dicere in eo carmine, quod de eodem bello scripsit.

3. Scopas atque uerbenas sagmina sumpserunt.

 “Presero ramoscelli e le sacre erbe della verbena”

 4. Manius Valerius
    consul partem exerciti in expeditionem
    ducit.

“Il console Manio Valerio conduce parte dell'esercito alla spedizione”

5. fames acer augescit hostibus ...

“La fame acuta aumenta ai nemici”


6. apud emporium in campo hostium pro moene

“Presso l’emporio nel campo di fronte alle mura dei nemici” 


7. Inerant signa expressa, quomodo Titani,
   bicorpores Gigantes magnique Atlantes
  Runcus ac Purpureus filii Terras

“Vi erano figure scolpite, come  Titani, Giganti dalla doppia natura e grandi Atlanti, Rinco e Purpureo, figli della Terra”


8. amborum uxores
   noctu Troiad exibant capitibus opertis,
  flentes ambae, abeuntes lacrimis cum multis.

“Le mogli di entrambi di notte uscivano da Troia con il capo coperto piangendo entrambe, andandosene via tra molte lacrime”


9. Seru. Dan. Aen. X 712 Prochyta ... hanc Naeuius in primo belli Punici de cognata Aeneae nomen accepisse dicit.

10. Eorum sectam sequuntur multi mortales ...
multi alii e Troia strenui uiri ...
ubi foras cum auro illinc exibant
.


“Seguono il loro partito molti uomini, molti altri strenui eroi           

(fuggendo) da Troia. Quando uscivano fuori di lì con l’oro”


11. Seru. Dan. Aen. I 170 nouam ... rem Naeuius bello Punico dicit, unam nauem habuisse Aeneam, quam Mercurius fecerit.

12. Res diuas edicit, praedicit castus.

13. Schol.
Verg. Aen. Cod. Paris. lat.7930 saec. XI ad Aen. VII 123 Anchises fatorum arcana reliquit] hoc autem non praedixit Anchises, sed Celaeno: unde uel catasiopomenon intellegendum est uel diuinitatem Anchisae assignat, qui ubique diuinus dicitur. Naeuius enim dicit Venerem libros futura continentes Anchisae dedisse, unde reliquit aut mandauit significat aut libros reliquit qui haec responsa continebant.

14. Senex fretus pietati deum adlocutus
summi deum regis fratrem Neptunum
regnatorem marum


“Il vecchio, fiducioso nella sua pietà, invocò il dio, fratello del sommo re degli dèi, Nettuno, che regna sui mari”

15. Siluicolae homines bellique inertes

16. Macrob. VI 2, 31 in principio Aeneidos tempestas describitur et Venus apud Iouem queritur ... hic locus totus sumptus a Naeuio est ex primo libro Punici belli. illic enim aeque Venus Troianis tempestate laborantibus cum Ioue queritur, et secuntur uerba Iouis filiam consolatis spe futurorum.

17. Seru. Dan. Aen. I 198 et totus hic locus de Naeuio belli Punici libro translatus est.

18. ei uenit in mentem hominum fortunas.  

“Gli venne in mente la sorte disgraziata degli uomini”


19. patrem suum supremum optumum appellat.

“Chiama suo padre supremo, ottimo”


20. summe deum regnator quianam genus odisti?


CN. NAEVI
BELLI POENICI FRAGMENTA - LIBER II

21. prima incedit Cereris Proserpina puer

“Per prima avanza Proserpina, di Cerere la figlia”


22. dein pollens sagittis inclutus arquitenens
sanctus Ioue prognatus Pythius Apollo


23. Seru. Dan. Aen. IV 9 cuius filiae fuerint Anna et Dido Naeuius dicit.

24. pulchraque ... ex auro uestemque citrosam

“Bei (vasi) d’oro e una veste striata come il legno della tuia”

COMMENTO:

Rinvio al mio contributo recentemente comparso nel Göttinger Forum Für Altertumswissenschaft (Band 7 2004, pp. 87-112) dal titolo “Per l’interpretazione dell’aggettivo citrosus. Nota a Nevio, Bellum Poenicum, fr. 10 Morel (22 Strzelecki; 19 Büchner)”. L’indirizzo Internet presso il quale può essere letto (il file è in formato PDF) è: http://webdoc.sub.gwdg.de/edoc/p/gfa/7-04/molinelli.pdf


25. ferunt pulchras creterras, aureas lepistas.

“Portano bei crateri, aurei vasi”


26. C.Gl.L. II 17,34 angla oges trapezai trigonoi, hos Nebios.

27. Fest. p. 406 L. supparus ... parum puni ... cat neuius de ...co.

28.  blande et docte percontat Aenea quo pacto
Troiam urbem liquerit

”In modo invitante ed accorto chiede come Enea abbia lasciato la cità di Troia”

29. Varro in libris rerum diuinarum ap. Lactant. inst. I 6,9 quartam [sc. Sibyllam] Cimmeriam in Italia Naeuius in libris belli Punici Piso in annalibus [fr. 41 Peter] nominat.

30. iamque eius mentem fortuna fecerat quietem.

“E ormai la buona fortuna aveva fatto quieto il suo animo”

CN. NAEVI
BELLI POENICI FRAGMENTA - LIBER III

31. postquam auem aspexit in templo Anchisa,
sacra in mensa penatium ordine ponuntur;
immolabat auream uictimam pulchram.

 “Dopo che Anchise ebbe osservato nello spazio del cielo gli uccelli, vengono poste in ordine sull’altare dei Penati le cose sacre; immolava una vittima bella, dorata”


32. manusque susum ad caelum sustulit suas rex Amulius       diuisque  gratulabatur.

“Il re Amulio levò le sue mani su verso il cielo e ringraziava gli dèi”


33. Seru. Dan. Aen. I 273 Naeuius et Ennius Aeneae ex filia
nepotem Romulum conditorem urbis tradunt
.

34. Varr. l. L. V 53 quartae regionis Palatium ... eundem hunc locum a pecore dictum putant quidam. itaque Naeuius Balatium appellat.

35. Varr. l. L. V 43 Auentinum aliquot de causis dicunt. Naevius ab auibus, quod eo se ab Tiberi ferrent aues.

CN. NAEVI
BELLI POENICI FRAGMENTA - LIBER IV

36. simul atrocia proicerent exta ministratores

37. uirum praetor aduenit auspicat auspicium prosperum.

38. Fest. p. 156 L. nauali corona ... primus eam accepit ... C. Atilius bello Punico primo, ut a Naeuio narratum est in carmine belli Punici.

39. Priscian. G.L.K. II p. 249 huius [sc. uocis Samnis] neutrum Naeuius Samnite protulit in carmine belli Punici. Ibid. p. 388 Naeuius neutraliter hoc Samnite protulit in carmine belli Punici.

40. transit Melitam
Romanus exercitus, insulam integram urit
populatur, uastat, rem hostium concinnat.


41. ... eam carnem uictoribus danunt

42. uicissatim uolui uictoriam ...

CN. NAEVI
BELLI POENICI FRAGMENTA - LIBER V

43. seseque ei perire mauolunt ibidem
quam cum stupro redire ad suos popularis.

44. sin illos deserant fortissimos uiros,
magnum stuprum populo fieri per gentes
.

CN. NAEVI
BELLI POENICI FRAGMENTA - LIBER VI

45. censet eo uenturum obuiam Poenum

46. fato Metelli Romae fiunt consules.

47. superbiter contemptim conterit legiones.

48. onerariae onustae stabant in flustris

49. conuenit regnum simul atque locos ut haberent

50. septimum decimum annum ilico sedent.

CN. NAEVI
BELLI POENICI FRAGMENTA - LIBER VII

51. Sicilienses paciscit obsides ut reddant

52. id quoque paciscunt moenia sint quae
Lutatium reconciliant, captiuos plurimos


CN. NAEVI
BELLI POENICI FRAGMENTA - FRAGMENTA INCERTAE SEDIS ET DVBIA

53. magnam domum decoremque ditem uexerant.

54. simul alius aliunde rumitant inter se.

55. magnae metus tumultus pectora possidit.

56. plerique omnes subiguntur sub unum iudicium.

57. quod bruti nec satis sardare queunt

58. atque prius pariet locusta lucam bouem

59. Gell. V 12,7 Lucetium ... Iouem Cn. Naeuius in libris belli
Poenici appellat
.

60. Fest. p. 316 L. runa genus teli significat ... Naeui ...

61. Fest. p. 158 L. nemut nisi etiam uel ... i Punici cumait
nemut ... aerumnas.

62. Paul. exc. Fest. p. 18 L. Aenesi dicti sunt comites Aeneae.

63. Paul. exc. Fest. p. 18 L. Aenariam appellauere locum, ubi Aeneas classem a Troia ueniens appulit.

64. Fest. 482 L. topper significare ait Artorius cito, fortasse, celeriter, temere ... citius; sic C. naeuicapesset flammam Volcani.

65. Fest. p. 374 L. sublicium pontem ... et meminit s ... qui ait in belli ... quam liquidum ... amnem.


CN. NAEVI
BELLI POENICI FRAGMENTA - SATYRA

66. quianam Saturnium populum pepulisti?


CN. NAEVI
BELLI POENICI FRAGMENTA - EPITAPHIVM NAEVII

67. inmortales mortales si foret fas flere,
flerent diuae Camenae Naeuium poetam.
itaque postquam est Orcho traditus thesauro,
obliti sunt Romae loquier lingua Latina.

 

Pagina in continuo aggiornamento a cura di:

Marco Molinelli (marcomolinelli@libero.it)

Docente di Latino e Greco presso il Liceo Classico di Forlì – Italia

 

Collegamenti:

Allitterazione e hapax legomena in Nevio (Nota a Com. 57 e 76 R.) (un altro mio contributo neviano, apparso su <<Annali della Facoltà di Lettere e Filosofia dell’Università di Macerata>> XVI (1983) pp.513-520: immagine 1, 2, 3, 4, 5

Catullo. Saggi di analisi (altra mia pagina)

Marziale. Saggi di analisi (altra mia pagina)

Rassegna degli strumenti informatici per lo studio dell'antichità classica (il miglior punto di partenza per ogni ricerca di risorse sulla rete)

 

<!-- Start Bravenet.com Service Code -->

<script language="JavaScript" type="text/javascript" src="http://pub20.bravenet.com/counter/code.php?id=395291&usernum=1638395513&cpv=2">

</script>

<!-- END DO NOT MODIFY -->