|
Il Bellum Poenicum di Nevio
CN. NAEVI
BELLI POENICI FRAGMENTA - LIBER I
1. Nouem Iouis concordes filiae sorores
“Nove figlie di Giove, concordi sorelle”
COMMENTO:
Se davvero siamo di fronte ad un'invocazione -e quindi
novem filiae è da intendersi come un vocativo- questo verso appartiene
probabilmente al proemio dell'opera (non ci sono elementi tali che possano
renderci certi che esso costituisca addirittura l'incipit del poema). I
grammatici lo citano come testimonianza della struttura "esemplare",
canonica del saturnio. Il saturnio è costituito appunto nella sua forma
"esemplare" da due cola di differente andamento ritmico (successione
di una tetrapodia giambica catalettica e di una tripodia trocaica acatalettica:
dunque un verso asinarteto, ovvero "sconnesso" in quanto formato da
due cola di andamento ritmico contrario, ascendente il primo, discendente il
secondo). Il verso rivela un'evidente imitazione, di carattere allusivo, del
proemio della Teogonia di Esiodo. Scevola Mariotti (Il Bellum Poenicum e l'arte
di Nevio, Roma, Signorelli, 1955, pp.53-56) ha dimostrato che il saturnio di
Nevio costituisce un interessante esempio di contaminazione dei vv. 76 e 60 del
proemio esiodeo.
L'autore latino, con un procedimento che evidenzia la
dimensione dotta, alessandrina, del suo fare poetico, "traduce" con
un saturnio l'esametro del v.76 del proemio della Teogonia e)nne/a qugate/rej mega/lou Dio\j e)kgegaui=)ai inserendo in
esso un termine (concordes = o(mo/fronaj proveniente dal
vicino verso 60 h(\ d' e)/tek' e)nne/a kou/raj
o(mo/fronaj, h(=?sin a)oidh\).
Non sfugga, a livello di stile, l'omeoteleuto che
caratterizza le parole poste alla fine di ciascun colon: il legame fonico,
oltre a sottolineare la solidarietà sintattica dei due segni, svolge, anche in
questo saturnio come in altri, la funzione di vero e proprio legame dell'unità
strutturale del verso, a cui certo non contribuisce la divisione in cola
dall'opposto andamentoritmico.
2. Gell. XVII 21, 45 eodemque anno [519 a.u.c.
3. Scopas atque uerbenas sagmina sumpserunt.
“Presero ramoscelli e le sacre erbe della
verbena”
4. Manius Valerius
consul partem exerciti in
expeditionem
ducit.
“Il
console Manio Valerio conduce parte dell'esercito alla spedizione”
5. fames acer augescit hostibus ...
“La
fame acuta aumenta ai nemici”
6. apud emporium in campo hostium pro moene
“Presso
l’emporio nel campo di fronte alle mura dei nemici”
7. Inerant signa expressa, quomodo Titani,
bicorpores Gigantes magnique Atlantes
Runcus ac Purpureus filii Terras
“Vi
erano figure scolpite, come Titani,
Giganti dalla doppia natura e grandi Atlanti, Rinco e Purpureo, figli della
Terra”
8. amborum uxores
noctu Troiad exibant capitibus
opertis,
flentes ambae, abeuntes lacrimis cum
multis.
“Le
mogli di entrambi di notte uscivano da Troia con il capo coperto piangendo
entrambe, andandosene via tra molte lacrime”
9. Seru. Dan. Aen. X 712 Prochyta ...
hanc Naeuius in primo belli Punici de cognata Aeneae nomen accepisse dicit.
10. Eorum sectam sequuntur multi mortales ...
multi alii e Troia strenui uiri ...
ubi foras cum auro illinc exibant.
“Seguono il loro partito molti uomini, molti altri strenui
eroi
(fuggendo) da Troia. Quando uscivano fuori di lì con l’oro”
11. Seru. Dan. Aen. I 170 nouam ... rem Naeuius bello Punico dicit, unam
nauem habuisse Aeneam, quam Mercurius fecerit.
12. Res
diuas edicit, praedicit castus.
13. Schol. Verg. Aen. Cod.
Paris. lat.7930 saec. XI ad Aen. VII 123 Anchises fatorum arcana reliquit] hoc
autem non praedixit Anchises, sed Celaeno: unde uel catasiopomenon
intellegendum est uel diuinitatem Anchisae assignat, qui ubique diuinus
dicitur. Naeuius enim dicit Venerem libros futura continentes Anchisae dedisse,
unde reliquit aut mandauit significat aut libros reliquit qui haec responsa
continebant.
14. Senex fretus pietati deum adlocutus
summi deum regis fratrem Neptunum
regnatorem marum
“Il vecchio, fiducioso nella sua pietà, invocò il dio, fratello del sommo re
degli dèi, Nettuno, che regna sui mari”
15. Siluicolae homines bellique inertes
16. Macrob. VI 2,
17. Seru. Dan. Aen. I 198 et totus hic locus de Naeuio belli Punici libro
translatus est.
18. ei uenit in mentem hominum fortunas.
“Gli venne in mente la sorte disgraziata degli uomini”
19. patrem suum supremum optumum appellat.
“Chiama suo padre supremo, ottimo”
20. summe deum regnator quianam genus odisti?
CN. NAEVI
BELLI POENICI FRAGMENTA - LIBER II
21. prima incedit Cereris Proserpina puer
“Per prima avanza Proserpina, di Cerere la figlia”
22. dein pollens sagittis inclutus arquitenens
sanctus Ioue prognatus Pythius Apollo
23. Seru. Dan. Aen. IV 9 cuius filiae fuerint Anna et Dido Naeuius dicit.
24. pulchraque ... ex auro uestemque citrosam
“Bei (vasi) d’oro e una veste striata come il legno della
tuia”
COMMENTO:
Rinvio al mio contributo recentemente comparso nel Göttinger Forum Für Altertumswissenschaft (Band 7 2004, pp. 87-112) dal titolo “Per l’interpretazione dell’aggettivo citrosus. Nota a Nevio, Bellum Poenicum, fr. 10 Morel (22 Strzelecki; 19 Büchner)”. L’indirizzo Internet presso il quale può essere letto (il file è in formato PDF) è: http://webdoc.sub.gwdg.de/edoc/p/gfa/7-04/molinelli.pdf
25. ferunt pulchras creterras, aureas lepistas.
“Portano bei crateri, aurei vasi”
26. C.Gl.L. II 17,34 angla oges trapezai trigonoi, hos Nebios.
27. Fest. p.
28. blande et
docte percontat Aenea quo pacto
Troiam urbem liquerit
”In modo invitante ed accorto chiede come Enea abbia
lasciato la cità di Troia”
29. Varro in libris rerum diuinarum ap. Lactant.
inst. I 6,9 quartam [sc. Sibyllam] Cimmeriam in Italia Naeuius in libris belli
Punici Piso in annalibus [fr. 41 Peter] nominat.
30. iamque eius mentem fortuna fecerat quietem.
“E ormai la buona fortuna aveva fatto quieto il suo animo”
CN. NAEVI
BELLI POENICI FRAGMENTA - LIBER III
31. postquam auem aspexit in templo Anchisa,
sacra in mensa penatium ordine ponuntur;
immolabat auream uictimam pulchram.
“Dopo che Anchise
ebbe osservato nello spazio del cielo gli uccelli, vengono poste in ordine
sull’altare dei Penati le cose sacre; immolava una vittima bella, dorata”
32. manusque susum ad caelum sustulit suas rex Amulius diuisque
gratulabatur.
“Il re Amulio levò le sue mani su verso il cielo e
ringraziava gli dèi”
33. Seru. Dan. Aen. I 273 Naeuius et Ennius Aeneae ex filia
nepotem Romulum conditorem urbis tradunt.
34. Varr. l. L. V 53 quartae regionis Palatium ... eundem hunc locum a
pecore dictum putant quidam. itaque Naeuius Balatium appellat.
35. Varr. l. L. V 43 Auentinum aliquot de causis dicunt. Naevius ab
auibus, quod eo se ab Tiberi ferrent aues.
CN. NAEVI
BELLI POENICI FRAGMENTA - LIBER IV
36. simul atrocia proicerent exta ministratores
37. uirum praetor aduenit auspicat auspicium prosperum.
38. Fest. p.
39. Priscian. G.L.K. II p. 249 huius [sc. uocis Samnis] neutrum Naeuius
Samnite protulit in carmine belli Punici. Ibid. p. 388 Naeuius neutraliter hoc
Samnite protulit in carmine belli Punici.
40. transit Melitam
Romanus exercitus, insulam integram urit
populatur, uastat, rem hostium concinnat.
41. ... eam carnem uictoribus danunt
42. uicissatim uolui uictoriam ...
CN. NAEVI
BELLI POENICI FRAGMENTA - LIBER V
43. seseque ei perire mauolunt ibidem
quam cum stupro redire ad suos popularis.
44. sin illos deserant fortissimos uiros,
magnum stuprum populo fieri per gentes.
CN. NAEVI
BELLI POENICI FRAGMENTA - LIBER VI
45. censet eo uenturum obuiam Poenum
46. fato Metelli Romae fiunt consules.
47. superbiter
contemptim conterit legiones.
48. onerariae onustae stabant in flustris
49. conuenit regnum simul atque locos ut haberent
50. septimum decimum annum ilico sedent.
CN. NAEVI
BELLI POENICI FRAGMENTA - LIBER VII
51. Sicilienses paciscit obsides ut reddant
52. id quoque paciscunt moenia sint quae
Lutatium reconciliant, captiuos plurimos
CN. NAEVI
BELLI POENICI FRAGMENTA - FRAGMENTA INCERTAE SEDIS ET DVBIA
53. magnam domum decoremque ditem uexerant.
54. simul alius aliunde rumitant inter se.
55. magnae metus tumultus pectora possidit.
56. plerique omnes subiguntur sub unum iudicium.
57. quod bruti nec satis sardare queunt
58. atque prius pariet locusta lucam bouem
59. Gell. V 12,7 Lucetium ... Iouem Cn. Naeuius in libris belli
Poenici appellat.
60. Fest. p.
61. Fest. p.
nemut ... aerumnas.
62. Paul. exc. Fest. p.
63. Paul. exc. Fest. p.
64. Fest.
65. Fest. p.
CN. NAEVI
BELLI POENICI FRAGMENTA - SATYRA
66. quianam Saturnium populum pepulisti?
CN. NAEVI
BELLI POENICI FRAGMENTA - EPITAPHIVM NAEVII
67. inmortales mortales si foret fas flere,
flerent diuae Camenae Naeuium poetam.
itaque postquam est Orcho traditus thesauro,
obliti sunt Romae loquier lingua Latina.
Pagina in continuo aggiornamento a cura di:
Marco Molinelli (marcomolinelli@libero.it)
Docente di Latino e Greco presso il Liceo Classico di Forlì
– Italia
Collegamenti:
Allitterazione
e hapax legomena in Nevio (Nota a Com. 57 e 76 R.) (un altro mio contributo neviano, apparso su
<<Annali della Facoltà di Lettere e Filosofia dell’Università di
Macerata>> XVI (1983) pp.513-520: immagine 1, 2, 3,
4, 5
Catullo. Saggi di analisi (altra
mia pagina)
Marziale. Saggi di analisi (altra
mia pagina)
Rassegna degli strumenti informatici per lo studio dell'antichità
classica (il miglior punto di partenza per ogni ricerca di risorse sulla
rete)
<!-- Start
Bravenet.com Service Code -->
<script
language="JavaScript" type="text/javascript"
src="http://pub20.bravenet.com/counter/code.php?id=395291&usernum=1638395513&cpv=2">
</script>
<!-- END DO NOT MODIFY
-->